Bobrowski Stefan (1840–1863), naczelnik m. Warszawy, przewodniczący Centr. Kom. Narod. jako Tymczasowego Rządu Narodowego w r. 1863. Pochodził z rodziny szlacheckiej, pieczętującej się h. Jastrzębiec, z której jedna gałąź uzyskała w Galicji tytuł hrabiowski. Urodził się 7 I w Terechowej na Ukrainie jako siódme i najmłodsze dziecko Józefa i Teofili z Pilchowskich. W Oratówce, nowo nabytym przez ojca majątku, upłynęły mu pierwsze lata. Gdy ojciec owdowiał, oddał go w 9. roku życia do Nepomucena Giżyckiego, kuzyna swej żony, gdzie się wychowywał w atmosferze nieco pańskiej i wystawnej. Toteż starszy od niego o jedenaście lat brat Tadeusz, objąwszy po nagłej śmierci ojca ster rządów w rodzinie, zabrał go do domu. Po chlubnem ukończeniu gimnazjum w Niemirowie wstąpił B. na wydział filozoficzny Uniwersytetu Petersburskiego, ucząc równocześnie historji w pensjonacie niemieckim Emmego. Wszedł tu w koła uczącej się młodzieży a przez nie dostał się do organizacji oficerów-Polaków, której duchowym przewodnikiem stał się generał Mierosławski na dalekiej emigracji. Na gruncie petersburskim zawarł bliższą znajomość z Zygmuntem Sierakowskim, Jarosławem Dąbrowskim i Zygmuntem Padlewskim, przyszłymi przewodnikami ruchu powstańczego w Polsce. W r. 1860 przeniósł się B. na Uniwersytet Kijowski, gdzie dojrzewał w ogniu spiskowych robót i przygotowań. Mistrzem jego w tym kierunku stał się Apollo Korzeniowski, »mało znany poeta«, przyszły założyciel przedpowstańczego Komitetu Centralnego w Warszawie, szwagier Stefana. Przesiadywał więc częściej u Apolla w Żytomierzu, niż u rodzonego brata, przed którym jeszcze się nie zdradził ze swoich przekonań. Korzeniowski po przeniesieniu się do Warszawy został tam aresztowany a następnie wywieziony do Wołogdy. W Kijowie stał się B. członkiem tzw. Związku Trojnickiego, pierwszej przedpowstańczej organizacji narodowej na ziemiach ruskich. Z ramienia tegoż jeździł na olbrzymi zjazd manifestacyjny do Horodła a następnie do Warszawy, gdzie był świadkiem zawiązywania się Komitetu Centralnego. Stał się wówczas gorącym zwolennikiem haseł Komitetu, zmierzających do wywołania ruchu zbrojnego; uważał bowiem, że powstanie w Polsce musi wywołać ogólną wojnę europejską. W tym też duchu z podziwienia godną energją działał do końca swojego życia.

Pod wpływem B-go i za jego staraniem zawiązał się 22 VIII 1862 osobny Komitet ruski w Kijowie, noszący nazwę Zarządu Rusi, który przyjął zwierzchnictwo centralizacji warszawskiej, zastrzegając sobie wolną rękę co do terminu powstania. B. po powrocie z Warszawy przywiózł ze sobą do Kijowa prasę litograficzną dla celów propagandy i umieścił ją w Ławrze peczerskiej. Litografją zawiadował niejaki Hoffman. Z tego też źródła rozchodziły się wszystkie tajne druki, dopóki żyd warszawski Bernstein nie zdradził całej sprawy. Hoffmana aresztowano, a B. zmuszony był opuścić granice Rusi i przez granicę mołdawską wyjechać zagranicę. Obdarzony pełnem zaufaniem organizacji warszawskiej, zjawił się B. w sierpniu 1862 r. w Krakowie na zjeździe młodzieży, gdzie pozyskał dla idei spiskowej przez Alfreda Szczepańskiego i Ludwika Kubalę młodzież krakowską a przez bawiącego w Krakowie młodego medyka Józefa Łukaszewskiego – wielkopolską. Stąd udał się do Paryża, gdzie, złączywszy się z Z. Padlewskim, dzięki swej niewyczerpanej energji potrafił nakłonić luzem idący dotąd przedpowstańczy Komitet emigracyjny do posłuchu dla Komitetu warszawskiego z zastrzeżeniem swobodnego działania w sprawach ściśle zagranicznych. W Warszawie znalazł się B. 2 I 1863 r. Przedstawiony członkom Centr. Komitetu przez Z. Padlewskiego, uczestniczył odtąd we wszystkich posiedzeniach jako członek tegoż Komitetu w miejsce Gillera. Sprawozdanie B-go z jego zagranicznej misji zostało z aplauzem przyjęte, i uchwalona zasada, że branka młodzieży polskiej do wojska rosyjskiego stanie się hasłem dyslokacji popisowych z Warszawy a w ślad za tem hasłem zbrojnego powstania. Nie przychylono się jednak do projektu B-go porwania w. ks. Konstantego z rodziną i osadzenia go w odosobnionej kamienicy a wydania dopiero za cenę odstąpienia powstańcom cytadeli. Pobór odbył się w nocy z 14/15 I, w tym też dniu na posiedzeniu Kom. Centr. uchwalono wybuch powstania w terminie z 22/23 I. Ponieważ Padlewskiemu jako dotychczasowemu naczelnikowi miasta poruczono wyprowadzenie popisowych do puszczy kampinoskiej, wszedł B. w ten urząd. Z godności członka Kom. Centr. ustąpił jednak w kilka dni później, gdy zapadła uchwała większości, aby powierzyć dyktaturę L. Mierosławskiemu. B. zatrzymał jednak urząd naczelnika miasta, dający mu zawsze przemożny wpływ na sprawy zbrojnego ruchu. Uczynił to zresztą na usilne żądanie członków Komitetu Centralnego. Gdy stronnicy Mierosławskiego, zasiadający w Komitecie, wyjechali do Kutna na spodziewane z nim spotkanie, B. utworzył w Warszawie tzw. Komisję wykonawczą, a dobrawszy sobie pomocników (Gillera, Lempkego i innych), rozpoczął intensywną działalność organizacyjną, wypełniając wzorowo czynności właściwego Kom. Centr., mieniącego się odtąd Tymczasowym Rządem Narodowym. B., dotąd na gruncie stolicy prawie nieznany, okazał się w krótkim czasie pierwszorzędnym kierownikiem, pełnym cywilnej odwagi, inicjatywy i poświęcenia. Jemu należy się zasługa położenia podwalin powstańczej organizacji, która później objęła całą ludność Królestwa i zepchnęła na drugi plan policyjno-wojskową organizację rosyjską. On zorganizował policję narodową, zaopatrywał w początkach ruchu zbrojnego oddziały w odzież, broń i żywność, starał się zespolić organizację litewską w Wilnie z warszawską centralizacją, utrzymywał stały kontakt z Komitetem ziem ruskich, powołał do życia Komitet polski w Petersburgu, dał inicjatywę do napisania instrukcyj wojskowych dla walczących oddziałów, utrzymywał w karbach karności rozluźnione nieco kadry miejskiej organizacji warszawskiej, on wreszcie przez Karola Rupprechta poddał pod władzę Komitetu Centralnego tzw. Dyrekcję białych.

Gdy wystąpienie Mierosławskiego skończyło się sromotną klęską i opuszczeniem przez niego terenu walki, na usilne nalegania stronników generała naznaczono mu ostateczny termin do ponownego objęcia dyktatury na dzień 8 III 1863 r. Wśród tych zdarzeń członkowie Komitetu Centr., jako Tymcz. Rządu Naród., zjechali się napowrót w Warszawie. Tymczasem Mierosławski z objęciem władzy się nie kwapił, wobec czego dał swoim przeciwnikom czas do działania. Wynikiem tej zwłoki było obwołanie generała Marjana Langiewicza w Goszczy dyktatorem, co rząd warszawski zaskoczyło i w pierwszej chwili wprost przeraziło. Po głębszej jednak rozwadze, nie chcąc sprawy pogarszać, dyktaturę uznano pod warunkiem, że rząd cywilny i otoczenie dyktatora składać się będzie z osób, na które dyktator wspólnie z rządem wyrażą swoją zgodę. Warunki zresztą szczegółowe mieli przedstawić osobiście Langiewiczowi dwaj członkowie rządu A. Giller i Józef Kajetan Janowski. Niestety po przybyciu do Krakowa dowiedzieli się o przejściu Langiewicza przez Wisłę na terytorjum austrjackie i o jego uwięzieniu w Tarnowie. Tymczasem przybył do Warszawy komisarz pełnomocny Rządu Narodowego Wojciech Biechoński z wiadomością o całej intrydze, z której wynikła dyktatura, wobec czego B. z ramienia rządu wyjechał do Krakowa z listem do Langiewicza, zredagowanym przez siebie. W tem piśmie przedstawił B. zupełnie otwarcie robotę zakulisową (bez wiedzy centralizacji warszawskiej), jej autorów, a przedewszystkiem głównego jej sprawcy Adama Grabowskiego.

Przybywszy do Krakowa, zetknął się Bobrowski z A. Gillerem, a nie zastawszy Langiewicza, wręczył list generałowi Wysockiemu, głównemu wówczas organizatorowi zbrojnych sił powstańczych. Okazało się, że dyktatura wyszła z kół stronnictwa »białych«, zgrupowanych w Komitecie poznańskim, i od niektórych osób redakcji »Czasu« w Krakowie. Na posiedzeniu, na którem miało nastąpić zdemaskowanie rzekomego komisarza pełnomocnego Rządu Narodowego A. Grabowskiego, B. nie podał ręki Grabowskiemu, za co został wyzwany przez tegoż na pojedynek. Spowodu jednak pewnych zarzutów, podniesionych przez B-go przeciw honorowości Grabowskiego, miał się odbyć sąd honorowy. B., nie czekając na wynik tego sądu, wrócił do Warszawy, napisał jednak przedtem odezwę do narodu z wiadomością o upadku dyktatury, wezwał naród do posłuszeństwa dla Rządu Nar. i do pełnej ufności w przyszłe losy powstańcze. Odezwę powyższą, krótką i mocną w słowach, podpisał pełnem nazwiskiem i imieniem jako komisarz nadzwyczajny, działający w imieniu Tymczasowego Rządu Nar. Oprócz tego przywrócił do życia tzw. Wydział Wojny w Krakowie z generałem Kruszewskim i szefem sztabu W. Bentkowskim naczele. Protokół objęcia tego wydziału składa się z 7 punktów, określających dokładnie cele i obowiązki tej pomocniczej instytucji rządu warszawskiego. Działo się to 26 III 1863 r. Wróciwszy do Warszawy, oddal się B. z całym zapałem dalszej pracy organizacyjnej, pragnąc za wszelką cenę podtrzymać ducha w walczących szeregach powstańczych. Tymczasem sąd honorowy zawyrokował konieczność pojedynku. B. zażądał od rządu urlopu, motywując wyjazd sprawami rodzinnemi, i wyjechał do Wrocławia, nie wtajemniczając większości swoich kolegów w rządzie w istotną przyczynę wyjazdu. Pojedynek odbył się 12 IV 1863 niedaleko od miasta Rawicza na polach łaszczyńskich w bliskości Izbic na samej prawie dzisiejszej granicy Rzeczypospolitej. Grabowski strzelał doskonale i trafił w samo serce nieszczęsnego Stefana, który był wielkim krótkowidzem, tak że na trzy zaledwie kroki rozróżniał osoby.

Bibljografja wylicza następujące druki autorstwa B-go: Listy do Zyg. Padlewskiego (przytacza je Berg i Limanowski); List do gen. Langiewicza z 16 III 1863 (przytacza A. Szczepański w broszurze »Wtył«, autograf w Zbiorach rapersw. Centr. B. Wojsk.); Odezwa (wydana po upadku dykt. Langiewicza) (Kraków) 21 III 1863; Naczelnik miasta Warszawy (bez daty); Słowo dziękczynne Polek do jen. Langiewicza (współautorem tego adresu był Oskar Awejde); Instrukcja dla oddziałów powstańczych, b. m. i r. (Instrukcję powyższą opracował B. według instrukcyj Chrzanowskiego i Mierosławskiego).

Fotografja Stefana B-go w postawie siedzącej, często spotykana w zbiorach publicznych i prywatnych, rzadsza w dwóch grupach młodzieży kijowskiej, zamieszczona we Wspomnieniach Lasockiego. O B-im mówią wszystkie opracowania o powstaniu styczniowem 1863/4 r., a więc: Gawroński, Giller, Limanowski, Przyborowski (Z. L. S.), Sokołowski, J. Dąbrowski (Grabiec) i inni. Charakterystykę obszerniejszą podają: Jasienica P., Dwie drogi, W. 1988 s. 60; Kolumna Z., Pamiątka dla rodzin polskich, Kr. 1868, cz. II, s. 15–19; Burzyński T., Wspomnienia z czasów młodości (Wyd. Mat. IV zesz. 1); Bobrowski T., Pamiętniki, Lw. 1900 II 16, 21, 369, 370, 436, 446–459; Daniłowski Wł., Notatki do pamiętników, Kr. 1908; Pułaski, Kronika polskich rodów szlacheckich Podola, Wołynia i Ukrainy, Brody 1911; Gawroński Fr. Raw., S. B. i dyktatura Langiewicza w r. 1863, War.-Kr. 1914; Syroczyński L., Sprzed 50 laty, Lw. 1914; Tenże, S. B. i młodzież kijowskiego Uniwers. w świetle broszury F. Gawrońskiego, Lw. 1916; Maliszewski E., Organizacja powst. styczn., W. b. r. w.; Baranowski I., Pamiętniki (1840–1862), Poz. 1928; Janowski J. Kaj., Pamiętniki o powstaniu styczniowem, Lw.-W. 1923–1931, I–III; Mickiewicz W., Pamiętniki, W.-Kr. 1927–1933, II 18, 34; III 15–19; Lasocki W., Wspomnienia z mojego życia, Kr. 1933, I; Szpotański St., Ludzie styczniowi: Stefan B. (w »Kurjerze Warszawskim« 1933); »Polska, jej dzieje i kultura«, W., III; Dr Jeziorski, Z Rawicza i okolicy, Zapomniana mogiła (1934). Arch. akt. dawnych m. Kr. Z papierów po Aleksandrowiczu (rękopis); Arch. akt. dawn. m. Kr.; Z papierów po Aleksandrowiczu (rkp.).

Justyn Sokulski